सहकार महर्षी पद्मश्री शामरावजी कदम साहेबांचे वाडी बुद्रुक अर्थात पावडेवाडी च्या रुग्णालयाला

* डॉ. हंसराज वैद्य

समाजाच्या इतिहासात काही व्यक्ती आपल्या कर्तृत्वाने केवळ स्वतःचे जीवन समृद्ध करीत नाहीत, तर असंख्य माणसांच्या जीवनात आशेचा नवा प्रकाश निर्माण करतात. आपल्या कार्यातून समाजाला स्वावलंबनाचा मार्ग दाखवतात आणि विकासाची नवी क्षितिजे खुली करतात. पद्मश्री सहकारमहर्षी श्यामरावजी कदम हे अशाच दुर्मीळ व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. कृषी, सहकार, शिक्षण, उद्योग आणि सामाजिक विकास या विविध क्षेत्रांत त्यांनी केलेले कार्य मराठवाड्याच्या प्रगतीच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण पर्व आहे.

सामान्य शेतकरी कुटुंबातून असामान्य नेतृत्व
नांदेड जिल्ह्यातील लिंबगाव सारख्या छोट्याशा खेड्यात २१ ऑक्टोबर१९२० रोजी,’दसऱ्याच्या दिवशी’ श्यामरावजी कदम यांचा जन्म झाला. ग्रामीण जीवनातील अडचणी, शेतकऱ्यांचे प्रश्न आणि सामान्य माणसाच्या संघर्षाची त्यांना लहानपणापासूनच जाणीव होती. ग्रामीण भागातील दारिद्र्य, शेतीची अनिश्चितता आणि शिक्षणाच्या मर्यादित संधी यांचे वास्तव त्यांनी जवळून अनुभवले. याच अनुभवांनी त्यांच्या मनात समाजाच्या सर्वांगीण विकासाची प्रेरणा निर्माण केली.

श्यामरावजींनी केवळ स्वतःच्या प्रगतीचा व स्वलाभाचा कधीच विचार केला नाही. ग्रामीण भागातील दुर्लक्षित, उपेक्षित, शेतकरी, शेतमजूर, कष्टकरी, कामगार आणि वंचित घटकांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणण्याचे ध्येय त्यांनी स्वीकारले. नेतृत्व म्हणजे केवळ पद किंवा प्रतिष्ठा नव्हे, तर समाजाच्या वेदना समजून घेऊन त्यावर उपाय शोधण्याची जबाबदारी असते, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून सिद्ध केले.

1958 साली ते नांदेड जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेचे पहिले अध्यक्ष झाले. 1966 साली ते कलंबर सहकारी साखर कारखान्याचे चेअरमन झाले. 1976 साली स्थानिक स्वराज्य मतदारसंघातून विधान परिषदेवर निवडून गेले. महाराष्ट्र राज्य सहकारी शिखर बँकेचे (19 74 ते 19 76) अध्यक्ष असताना रिझर्व बँकेप्रमाणे सबंध देशातील सहकारी साखर कारखाने, सूतगिरण्या निरनिराळे मोठे उद्योग आदिंना वित्तीय साह्य देणाऱ्या इंडस्ट्रियल फायनान्स कार्पोरेशन अर्थात आय. एफ. सी. वर ते निवडून गेले व सतत अनेक वर्ष त्यांनी कार्य केले. 1990 साली ते नांदेडच्या जिल्हा परिषदेचे पहिले अध्यक्ष झाले व सतत दहा वर्ष अध्यक्ष राहिले. मराठवाड्याच्या विकासात्मक नाण्याच्या माननीय शंकररावजी चव्हाण साहेब व पद्मश्री शामरावजी कदम साहेब या दोन निखळ बाजू होत्या.महाराष्ट्र राज्याच्या मुख्यमंत्री शंकररावजी चव्हाण साहेबांच्या मंत्रिमंडळातही काही काळ कार्य करण्याची त्यांना संधी मिळाली.

शेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे, याची श्यामरावजी कदम यांना पूर्ण जाणीव होती. शेतकऱ्यांची आर्थिक परिस्थिती सुधारायची असेल, तर शेतीला केवळ पारंपरिक व्यवसाय म्हणून न पाहता तिला आधुनिक तंत्रज्ञान, नियोजन आणि आर्थिक बळाची जोड दिली पाहिजे, असा त्यांचा दृष्टिकोन होता.
मराठवाड्यातील शेती प्रामुख्याने पावसावर अवलंबून होती. अनियमित पाऊस, पाण्याची कमतरता, अपुरी आर्थिक साधने आणि शेतीमालाच्या विक्रीतील अडचणी यांमुळे शेतकरी अनेक संकटांना सामोरे जात होते. या परिस्थितीत शेतकऱ्यांना संघटित करणे, त्यांच्यासाठी आर्थिक मदतीचे मार्ग निर्माण करणे आणि शेतीपूरक उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे आवश्यक होते.
श्यामरावजींनी कृषी विकासाला सहकाराची जोड देत ग्रामीण भागाच्या आर्थिक उन्नतीसाठी प्रयत्न केले. शेतकऱ्यांच्या गरजा ओळखून विविध सहकारी संस्थांची उभारणी केली. या संस्थांच्या माध्यमातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ मिळाले आणि शेतीच्या विकासासाठी नवी दालने खुली झाली.
त्यांच्या कार्यामागे एक महत्त्वाची भूमिका होती. शेतकऱ्याला केवळ मदतीची गरज असलेला घटक न मानता विकासाचा सक्रिय भागीदार बनवणे. शेतकऱ्यांच्या श्रमाला प्रतिष्ठा, त्यांच्या उत्पादनाला बाजारपेठ आणि त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य मिळावे, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.

सहकार म्हणजे केवळ आर्थिक व्यवहारांची व्यवस्था नव्हे, तर परस्पर विश्वास, सामूहिक प्रयत्न आणि सामाजिक बांधिलकी यांवर उभे असलेले लोकशाही तत्त्वज्ञान होय. या तत्त्वज्ञानाचा प्रभावी उपयोग श्यामरावजी कदम यांनी आपल्या कार्यातून केला.
नांदेड जिल्ह्यात सहकार चळवळीला व्यापक स्वरूप देण्यात त्यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण ठरले. जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक, सहकारी खरेदी-विक्री संघ, स्पिनिंग मिल, मराठवाडा खादी ग्रामोद्योग आणि साखर उद्योग यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये त्यांनी नेतृत्व केले. ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांना आर्थिक व्यवहारांच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी सहकारी संस्थांचे जाळे उभारण्यावर त्यांनी भर दिला.
१९५८ मध्ये त्यांची नांदेड जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या उपाध्यक्षपदी निवड झाली. पुढे त्यांनी बँकेच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारीही सांभाळली. सहकारी खरेदी-विक्री संघाच्या उभारणीत आणि कार्यविस्तारात त्यांनी पुढाकार घेतला. जिल्हा परिषद अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी काम केले. विविध जबाबदाऱ्यांमधून त्यांनी ग्रामीण विकासाच्या संकल्पनेला प्रत्यक्ष कृतीची जोड दिली.
सहकाराच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना आर्थिक साहाय्य मिळावे, ग्रामीण भागात रोजगारनिर्मिती व्हावी आणि स्थानिक साधनसंपत्तीचा उपयोग स्थानिक विकासासाठी व्हावा, ही त्यांची भूमिका होती. त्यांच्या नेतृत्वामुळे सहकार चळवळीला केवळ संस्थात्मक बळ मिळाले नाही, तर तिला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन म्हणूनही प्रतिष्ठा प्राप्त झाली.
साखर उद्योगातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ
मराठवाड्यातील कृषी विकासाला औद्योगिक स्वरूप देण्यासाठी साखर उद्योगाची उभारणी महत्त्वाची होती. शेतकऱ्यांच्या उत्पादनाला बाजारपेठ मिळवून देणे, ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेत पैशाचे चक्र गतिमान करणे, या दृष्टीने सहकारी साखर कारखाने महत्त्वाचे ठरले.
श्यामरावजी कदम यांनी साखर उद्योगाच्या विकासासाठी प्रयत्न केले. नांदेड जिल्ह्यातील साखर उद्योगाच्या उभारणीशी त्यांचे नाव जोडले गेले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली उभारण्यात आलेल्या उपक्रमांमुळे शेती आणि उद्योग यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक दृढ झाले.
साखर उद्योगामुळे शेतकऱ्यांना उत्पादनासाठी संघटित व्यासपीठ मिळाले. ग्रामीण भागात प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या. वाहतूक, व्यापार, सेवा आणि इतर पूरक व्यवसायांनाही चालना मिळाली. अशा प्रकारे सहकाराच्या माध्यमातून ग्रामीण विकासाला औद्योगिक अधिष्ठान देण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.

श्यामरावजी कदम यांच्या कार्याचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे शिक्षणाविषयीची त्यांची आस्था. ग्रामीण भागाचा विकास करायचा असेल, तर केवळ शेती आणि उद्योग पुरेसे नाहीत; त्यासाठी शिक्षणाच्या संधी सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचल्या पाहिजेत, याची त्यांना जाणीव होती.

त्यांनी शिक्षण संस्थांच्या उभारणीला प्रोत्साहन दिले. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध व्हावी आणि आर्थिक अडचणींमुळे कोणत्याही तरुणाचे भविष्य अंधकारमय होऊ नये, ही त्यांच्या विचारांची दिशा होती.

त्यांच्या दूरदृष्टीतून निर्माण झालेल्या शैक्षणिक संधींचा लाभ अनेक विद्यार्थ्यांना झाला. शिक्षणामुळे ग्रामीण तरुणांना रोजगार, स्वावलंबन आणि सामाजिक प्रतिष्ठा मिळविण्याचा मार्ग खुला झाला. कृषी आणि सहकाराच्या माध्यमातून आर्थिक विकास साधताना शिक्षणाच्या माध्यमातून बौद्धिक व सामाजिक विकास घडविण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.

श्यामरावजी कदम यांच्या कार्याची दखल राज्यापुरती मर्यादित राहिली नाही. कृषीउद्योग, सामाजिक, शैक्षणिक, सांस्कृतिक विकास आदी 100 संस्था वर अध्यक्ष म्हणून कार्य करत असताना आणि विशेष म्हणजे सहकार या क्षेत्रांतील त्यांच्या योगदानाचा गौरव म्हणून भारत सरकारने त्यांना २६ जानेवारी १९६८ रोजी ‘पद्मश्री’ हा बहुमान प्रदान केला. हा सन्मान त्यांच्या वैयक्तिक कर्तृत्वाचा गौरव होता; त्याचबरोबर मराठवाड्याच्या विकासाभिमुख कार्याचाही सन्मान होता.
त्यांच्या कार्यातून हे स्पष्ट झाले की, प्रामाणिक नेतृत्व, निर्मोही समाजसेवा तथा समाजाप्रती निष्ठा आणि दूरदृष्टी यांच्या बळावर ग्रामीण भागातही व्यापक परिवर्तन घडविता येते. मोठ्या शहरांमध्ये उपलब्ध असलेल्या संधींची वाट न पाहता स्थानिक पातळीवर संस्था उभारून विकासाची नवी दारे खुली करता येतात.

श्यामरावजी कदम यांचे व्यक्तिमत्त्व अनेक गुणांनी समृद्ध होते. साधेपणा, स्पष्टवक्तेपणा, निर्णयक्षमता, सामाजिक बांधिलकी आणि माणसांशी जिव्हाळ्याचे संबंध ही त्यांच्या कार्याची वैशिष्ट्ये होती. म्हणून जन सामान्यातील सर्व स्तरांत त्यांचा मोठा चाहता वर्ग होता व आहे. त्यांनी उभारलेल्या संस्था आणि निर्माण केलेल्या विकासाच्या संधी हा त्यांच्या कर्तृत्वाचा महत्त्वाचा वारसा आहे.
आज ग्रामीण अर्थव्यवस्थे समोर हवामानातील बदल, शेतीचा वाढता खर्च, बाजारपेठेतील अनिश्चितता, बेरोजगारी आणि शिक्षणातील विषमता अशी अनेक आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत श्यामरावजींचे कार्य आपल्याला सहकार, संघटन, स्थानिक नेतृत्व आणि सामूहिक विकास यांचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित करून देते.
त्यांच्या जीवनकार्याचा खरा गौरव केवळ स्मारके उभारण्यात किंवा स्मृतिग्रंथ प्रकाशित करण्यात नाही, तर त्यांनी निर्माण केलेल्या संस्थांचे उद्दिष्ट जपण्यात, त्यांचा कारभार पारदर्शक ठेवण्यात आणि सामान्य माणसाच्या उन्नतीसाठी त्यांचा उपयोग करण्यात आहे.

1976 साली स्थानिक स्वराज्य मतदारसंघातून विधान परिषदेवर निवडून गेले. महाराष्ट्र राज्य शिखर बँकेचे 19 76 ते 1982 अध्यक्ष असताना रिझर्व बँकेप्रमाणे सबंध देशातील सहकारी साखर कारखाने, सूतगिरण्या, निरनिराळे मोठे उद्योग आदिंना वित्तीय साह्य देणाऱ्या इंडस्ट्रियल फायनान्स कार्पोरेशन अर्थात आय एफ सी वर ते निवडून गेले व सतत अनेक वर्ष त्यांनी कार्य केले.महाराष्ट्र राज्याच्या मुख्यमंत्री शंकररावजी चव्हाण साहेबांच्या मंत्रिमंडळातही काही काळ कार्य करण्याची त्यांना संधी मिळाली.
पद्मश्री श्यामरावजी कदम हे केवळ सहकारमहर्षी नव्हते, तर ग्रामीण महाराष्ट्राच्या विकास स्वप्नाला कृतीचे अधिष्ठान देणारे दूरदृष्टीचे नेतृत्व होते. ‘कृषी क्षेत्राला सहकाराची जोड, सहकाराला उद्योगाचे बळ आणि विकासाला शिक्षणाची दिशा देणाऱ्या’ या महान व्यक्तिमत्त्वाचे कार्य येणाऱ्या पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी राहील. त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे त्यांच्या कार्यातील सेवाभाव, प्रामाणिकपणा आणि समाजहिताची भावना आपल्या आचरणात उतरवणे हाच होय.
पद्मश्री शामराव कदम यांच्या कृषी, सहकार आणि सामाजिक क्षेत्रातील अतुलनीय योगदानाचा यथोचित सन्मान करणे ही समाजाची कृतज्ञता व्यक्त करण्याची संधी आहे. नांदेड उत्तर मतदारसंघात शंभर खाटांचे सुसज्ज व अद्ययावत नूतन शासकीय उपजिल्हा रुग्णालय नांदेड उत्तरचे आमदार बालाजी कल्याणकर यांच्या अथक प्रयत्नातून उभारण्यात आले आहे. या रुग्णालयाला ‘पद्मश्री शामराव कदम शासकीय उपजिल्हा रुग्णालय वाडी बुद्रुक/पावडेवाडी नांदेड’ असे नाव देण्यात यावे, ही मागणी त्यांच्या कार्यकर्तृत्वाला साजेशी आणि जनभावनेचा आदर करणारी ठरेल. कृषी आणि सहकार क्षेत्रात आपल्या कार्याचा अमिट ठसा उमटविणाऱ्या या महान व्यक्तिमत्त्वाचे नाव रुग्णालयाला दिल्यास त्यांच्या सेवाभावी विचारांचा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचेल. वाडी बुद्रुकचाही नावलौकिक होईल व पद्मश्रींच्या लोकोपयोगी सामाजिक कार्याची खरी कायम आदरांजली ठरेल!
सहकार महर्षी पद्मश्री शामरावजी कदम उपजिल्हा रुग्णालय वाडी बुद्रुक/पावडेवाडी नांदेड’नामकरणाने गावाचेच नाही तर नांदेडचेही नावलौकिक होईल यात शंका नाही..